Geiriau i’n Cynnal: ‘Dychwelyd’

Geiriau i’n Cynnal: ‘Dychwelyd’
MYFYRDOD DIWEDD BLWYDDYN 2020
[Diolch i’r Parchg Peter Thomas am y Myfyrdod isod]

Anwyliaid yr Anwel,

Rhyw Sul od yw’r Sul yma, Sul sy’n syrthio rhwng dwy stôl, rhwng cyfaredd Gŵyl y Nadolig a chyffro Blwyddyn Newydd. Sul â’i ddisgwyliadau’n gyfyng rhywsut – fel cracer wedi ei dynnu a’i gynnwys wedi ei ddatgelu. Sul yr anticleimacs yn nhyb eraill gan ei fod yn arwyddo fod y Nadolig wedi ei ddathlu am flwyddyn arall. Ond er mai Nadolig gwahanol ydoedd i lawer eleni o ganlyniad i’r cloi i lawr, fe lwyddodd ei neges oesol am ddyfodiad Mab Duw i’n byd – yn Geidwad a Gwaredwr – i gyfeirio’n dathlu o’r newydd.

Mi fydd diwedd blwyddyn yn gyfle i fwrw trem tros ei digwydd a chloriannu’r profiadau ac yn ddi-os mi fydd 2020 yn flwyddyn gofiadwy ar lawer ystyr. Blwyddyn Coronafirws a’i ledaeniad rheibus a ddygodd bryder a gofid, colledion a thristwch i gynifer. Yn flwyddyn o gyfyngu ar weithgaredd ac o ymgadw rhag ymgynnull mewn niferoedd, o ymbellhau ac o warchod. Blwyddyn pan gofiwn am ymroddiad y gwasanaethau gofal mewn ysbyty a Chartref; am gyfarwyddiadau gwleidyddol ac arweinyddol; am egnïon gwyddonol a meddygol i ddarganfod brechlyn ac am ymdrechion gwirfoddol a chonsyrniol o fewn ein cymunedau.

Y mae englyn grymus John Phillips rywsut yn crynhoi’r atgof:

Cael awr i agor cloriau – hen gyfrol
I gyfrif y breintiau,
A chanfod rhai penodau
Yn y cof sy’n gwrthod cau.

Gall y cipolwg o’r Dwyfol a ddatguddiwyd inni dros ŵyl y Nadolig ddiflannu’n gynnar ac fe gawn ein hunain yn wynebu blwyddyn newydd gyda’r un beichiau, yr un ofnau a’r un amheuon ag oedd gennym gynt.

Y mae D.H. Lawrence yn ei nofel The Rainbow yn rhannu’r profiad o dreulio’r Nadolig: ‘Yr oedd y bore yn llawn cyfaredd a bwrlwm, ond erbyn y prynhawn a’r hwyr peidiodd y rhamant ac aeth dydd Nadolig yn debycach i unrhyw ŵyl y banc arall – yn ddiflas a digyffro.’

Ond os llwyddodd y Nadolig i gyffwrdd â’n bywyd o’r newydd a rhannu ei neges oesol, mi fyddwn yn troi o’r ŵyl eleni ‘gan ogoneddu a moliannu Duw …’ a chamu ymlaen gydag agwedd gadarnhaol a llawnder Ysbryd Duw’n llifo’n llawenydd i’n bywyd.

Fe ddown ar draws fwy nag un enghraifft yn y Beibl o bobl yn dychwelyd. Cofiwn i’r genedl Iddewig fentro’n hyderus i wlad yr Aifft er mwyn profi o’i digonedd a’i llawnder, ond yn dychwelyd gyda chreithiau’r gaethglud yn amlwg ar eu bywydau. Fe aeth y mab ieuengaf yn nameg yr Arglwydd Iesu i’r wlad bell yn llawn afiaith a phenderfyniad a’i bocedi yn llawn arian, dim ond i ddychwelyd yn waglaw a newynog a’i gydwybod wedi ei dolcio.

Yng nghyd-destun yr Ŵyl y buom yn ei dathlu gwta ddeuddydd yn ôl fe ddarllenwn am fugeiliaid a doethion yn dychwelyd wedi canfod rhyfeddod y digwydd ym Methlehem, ac y mae’r Sul yma rywsut yn gyfle inni efelychu eu hesiampl a’u hymateb.

Fe gofiwn i’r bugeiliaid droi am adref i wynebu cyfrifoldeb a dyletswyddau eu gwaith bob dydd – y gwarchod a’r gofalu am ddefaid bryniau Jwdea. Ond rywsut roedd y dychwelyd hwnnw’n wahanol i bob dychwelyd a brofwyd cynt – yn wahanol i’r daith yn ôl o’r mart, neu o fod yn ymweld â theulu a chyfeillion, ac yn wahanol hyd yn oed i’w pererindod flynyddol i’r deml yn Jerwsalem a chyfaredd y digwydd hwnnw.

Ro’dd y dychwelyd o Fethlem yn brofiad cwbl unigryw ac, er mai mynd nôl i ganol arferion eu byw bob dydd a’u gwaith a wnaethant, ro’dd yna bersbectif gwahanol i’w dychweliad a dimensiwn dyfnach i’w holl fodolaeth rywsut. Y maent yn dychwelyd ‘gan ogoneddu a moliannu Duw am yr holl bethau a welsant ac a glywsant’.

Y mae eu dychweliad yn acennu’r neges a glywyd gan angylion uwchlaw meysydd Jwdea: ‘Gogoniant yn y goruchaf i Dduw ac ar y ddaear tangnefedd i rai o ewyllys da.’

Y mae’r gair ‘gogoniant’ yn air hynod ddiddorol –yn un o’r geiriau hynny sy’n llwyddo i greu darlun, ac y mae yna banorama o ddarlun fan hyn.

Fe’i defnyddiwyd i ddisgrifio presenoldeb Duw yn ystod y cyfnod pan fu’r genedl Iddewig yn teithio drwy’r anialwch wedi iddynt adael yr Aifft a chroesi’r Môr Coch. Presenoldeb a amlygwyd mewn colofn o dân yn y nos a cholofn o fwg yn y dydd. Y gair a ddefnyddiwyd gan yr Israeliaid i ddisgrifio’r presenoldeb hwnnw oedd y gair shekhinah, sef y weithred o ‘godi pabell’.

A dyna oedd neges yr angylion i fugeiliaid ar feysydd Jwdea – yr oedd y darlun yn ffitio i’r dim gan mai pobl ar grwydr oedd y bugeiliaid, yn chwilio’n gyson am laswellt a lloches i’w preiddiau ac yn byw mewn pebyll – a dyma dderbyn y neges ryfeddol yma un nos gan gôr o angylion, fod y Duw mawr, a oedd ar adegau yn ymddangos yn bell, bell i ffwrdd, bellach wedi dod yn agos – mor agos yn wir nes ei fod wedi codi ei babell yn eu canol.

A dyna yw gair yr angylion – shekhinah – ‘gogoniant’, sef bod Duw wedi dod i godi ei babell yn ein plith a dod i’n canol ni a rhannu yn ein sefyllfaoedd a’n hamgylchiadau ni, a dod ei hunan, dod mewn baban bach a’i eni mewn stabl llwm. A dyna yw byrdwn cân y bugeiliaid wrth ddychwelyd.

Darllenwn yng nghofnod Mathew wedyn i’r doethion ddychwelyd ‘ar hyd ffordd arall’. Roedd yn rhyfeddol eu bod wedi cyrraedd pen draw’r daith o gwbl, o gofio’r pellter a deithiwyd ganddynt ac o gofio taw prin fu’r cyfarwyddiadau ac mai un seren ddisglair ymhlith miliynau o rai eraill oedd yr unig gyfrwng i’w harwain. Ond yn wyrthiol fe gyrhaeddwyd pen draw’r daith ar waethaf rhyw flerwch y tu fas i balas Herod – ‘ac arhosodd y seren uwchlaw’r man lle ganed y baban’.

Mae’n siŵr i’r tri, o gofio mai gwŷr doeth oeddynt, fod wedi nodi wrth dramwyo’r ffordd i Fethlem y cyfarwyddiadau, yr heolydd a’r tirlun er mwyn eu cynorthwyo i ddychwelyd yr un ffordd ag y daethant.

Ond ‘ar hyd ffordd arall’ y dychwelwyd – ffordd newydd, ddieithr, ffordd na fuont yn ei cherdded cynt – a’r awgrym cynnil yw nad oes neb ohonom yn dychwelyd i’n ffordd yn union yr un fath wedi gweld y Baban.

Cyfrinach Gŵyl y Nadolig yw’r syndod a’r rhyfeddod sy’n peri i ninnau hefyd droi o’n llwybrau cyfarwydd, arferol, y rhai y buom yn eu cerdded gyhyd, a chanfod ffordd newydd a gwahanol.

Wrth gwrs, gallwn droi o’r ŵyl eleni eto heb iddi fod wedi gwneud iot o wahaniaeth i ni a heb lwyddo i’n cyffwrdd mewn unrhyw fodd. Ond, os llwyddodd y Nadolig yn ei neges, mi fyddwn yn dychwelyd ar hyd llwybrau newydd a daw’r Crist a aned gynt ym Methlem yn gydymaith inni i’n gwarchod a’n caru a chyfeirio’n bywydau i bob yfory newydd a ddaw i’n rhan.

Boed inni brofi o’i gwmni wrth inni groesi rhiniog blwyddyn newydd.
Bendith Duw a fyddo i’ch rhan a’m cofion cynhesaf, Peter

DARLLENIADAU: Luc 2:15–20; Mathew 2:7–12

GWEDDI:
Hyd nes cawn eto gwrdd, O Dad bydd inni’n rhan
Ynghanol dyddiau dwys, mewn oriau gwan,
Rho inni nerth a gwrando’n cri
Ac estyn dy amddiffyn trosom ni.

A thangnefedd Duw, yr hwn sydd uwchlaw pob deall a gadwo ein calonnau a’n meddyliau yng Nghrist Iesu ein Harglwydd.  Amen.      

GWEDDI’R ARGLWYDD

Geiriau i’n Cynnal: ‘Canfod a Chredu’

GEIRIAU I’N CYNNAL: ‘Canfod a Chredu’

[Diolch i’r Parchg Peter Thomas am y Myfyrdod isod]

Anwyliaid yr Anwel,

Unwaith eto cawn ein hunain yn wynebu cyfnod o gyfyngiadau a chloi i lawr yn sgil lledaeniad haint y Coronafirws. Y gobaith oedd llacio’r mesurau dros gyfnod y Nadolig er mwyn i deuluoedd ymgynnull i ddathlu’r ŵyl, ond wrth i’r sefyllfa waethygu ac ystadegau’r rhai yr effeithiwyd arnynt gynyddu, bu’n rhaid adolygu’r trefniant hwnnw. Bu’r penderfyniad yn un anodd gan ddwyn ei siom i gynifer a chwalu eu gobeithion a’u disgwyliadau.

O fewn pum diwrnod mi fydd hi’n Nadolig, ac er y bydd hi, ar lawer ystyr, yn ŵyl wahanol eleni, mi fydd ei chenadwri yr un mor rymus ag y bu erioed.

Ar y 17eg o fis Rhagfyr 1903 yn nhalaith Gogledd Carolina, wedi sawl cynnig aflwyddiannus, fe lwyddodd Orville a Wilbur Wright i hedfan awyren a hynny am y waith gyntaf mewn hanes. Wedi iddynt gyflawni’r gamp danfonwyd telegram at eu tad yn nodi: ‘Wedi hedfan 120 o droedfeddi – byddwn adref ar gyfer y Nadolig.’ Pan ddarllenodd Katherine eu chwaer y neges rhedodd ar ei hunion i swyddfa’r papur newydd lleol a’r telegram yn ei llaw a’i ddangos i’r golygydd. O’i ddarllen dywedodd: ‘O, dyna braf, mi fydd y bechgyn adref ar gyfer y Nadolig,’ gan anwybyddu’r neges ryfeddol am orchest y ddau yn hedfan yr awyren.

I lawer, mae’n siŵr, prif gonsýrn y Nadolig yma fydd lledaeniad haint y Coronafirws a’r gobaith y bydd y canllawiau a gyflwynwyd yn llwyddo i’w lesteirio. Ond neges ryfeddol a newyddion da’r Nadolig yw: ‘Ganwyd i chwi heddiw, yn nhref Dafydd, Waredwr yr hwn yw’r Meseia, yr Arglwydd.’

Ar drothwy’r Nadolig, fe eir ati i ailadrodd yr hen, hen stori. Fe drown i’r adrannau cyfarwydd yn Efengyl Mathew a Luc sy’n sôn am ddyfodiad Doethion a Bugeiliaid yn eu cwest i ganfod yr un a aned ym Methlem, ymhell, bell yn ôl.

Efallai fod tuedd inni feddwl am y digwydd yng nghyd-destun y cymeriadau a oedd yn rhan o’r ddrama wreiddiol mewn lleoliad nodedig, ar gyfnod penodol mewn hanes ac nad oes a wnelo hynny bellach â’n bywydau ni ugain canrif a mwy yn ddiweddarach.

Mae’n siŵr fod nifer ohonom yn cofio inni unwaith pan oeddem yn bethe bach gamu i lwyfan drama’r Geni mewn ysgol neu Ysgol Sul a phortreadu’r cymeriadau hynny a gysylltir â’r digwydd. Yn un o’r bugeiliaid, efallai, gan nad oedd cyfyngiad ar eu niferoedd hwy. Tri gŵr doeth mewn gwisgoedd mwy ysblennydd oedd y Doethion, a choron am eu pennau a blychau addurnedig i gynrychioli’r anrhegion drud o aur a thus a myrr. I ferched bach, roedd y gyfaredd o gael gwisgo adenydd a chylch golau yn rôl angylion, ac wrth gwrs rhaid oedd i rywun chwarae rhan y brenin cas, bygythiol Herod, rôl y cefais fy hun ynddi fwy nag unwaith! Ond os oedd gennych lais canu gwell na’r gweddill efallai i chi gael cynnig chwarae rhan rhai o brif gymeriadau’r ddrama oherwydd gan amlaf roedd disgwyl i Mair a Joseff ganu carol neu ddwy fel rhan o’r digwydd a dod yn sêr y perfformiad.

Mi gofiwch taw ymateb y bugeiliaid i neges yr angylion oedd: ‘Gadewch inni fynd i Fethlehem a gweld y peth yr hysbysodd yr Arglwydd ni amdano.’

Nid oedd y ddigon iddynt eu bod wedi clywed y newyddion da o lawenydd mawr, yr oeddynt am fod yn dystion o’r digwyddiad – yr oeddynt am droi’r cyhoeddiad yn brofiad a stori’r Nadolig – eu stori hwy.

Dyhead y Nadolig yw acennu bwriad y bugeiliaid, sef ein bod ni yn canfod trosom ni ein hunain y Ceidwad yn y gwair a bod modd i ni, o’i ganfod, gyhoeddi i’r byd wyrth y beudy. Symud o ddigwydd y Nadolig i brofiad y Nadolig.

A dyna yw’r gamp. Mor aml yn sedd y gwrando a’r gwylio y byddwn ni – yn rhyw edrych i mewn ar y digwydd yn hytrach na chamu i’w ganol.

Onid ydym wedi canu’r garol lawer gwaith: ‘I orwedd mewn preseb rhoed crëwr y byd’ ac wedi ymuno yn anogaeth y pennill olaf: ‘Tyrd Iesu i’m hymyl ac aros o hyd i’m caru a’m gwylied tra bwyf yn y byd …’ Hynny yw, fod yr un a roed mewn preseb yn un sydd yma i’n caru a’n gwylied nawr – yn Un fedr gamu i ganol ein sefyllfaoedd a’n hamgylchiadau cyfyng y Nadolig hwn gan ddwyn ei gyfaredd a’i gyffro a gobaith i’n rhan.

Rhai blynyddoedd yn ôl ar fore gaeafol, oer, dechreuodd gŵr ifanc chwarae ei feiolin ar ochr palmant yn un o orsafoedd Metro dinas Washington DC. Tra bu yno’n chwarae rhuthrodd cannoedd o bobl heibio iddo i ddal y trenau bore ar eu ffordd i’w gwaith. Ond bu clywed y gerddoriaeth yn fodd i eraill arafu eu cam ryw ychydig, cyn codi cyflymdra eu cerddediad drachefn i gyfeiriad y platfform llwythog.

Taflodd rhai arian i’r cap brethyn oedd ar lawr wrth iddynt gamu heibio iddo’n frysiog. Oedodd un wraig ifanc am foment i wrando, ond yna, o ganfod yr amser, brasgamodd yn ei blaen, yn amlwg roedd yn hwyr!

Gollyngodd crwt bach ei afael yn llaw ei fam a stopio i syllu ar y gŵr oedd yn chwarae’r feiolin, ond teimlodd law ei fam yn cydio ynddo: ‘Tyrd yn dy flaen – fedrwn ni ddim sefyllian.’

Yn y tri chwarter awr y bu’r feiolinydd wrthi’n chwarae, chwe pherson yn unig a stopiodd i wrando arno. Gosododd rhyw ugain o bobl arian yn ei gap – cyfanswm o $32 i gyd – a phan orffennodd y gŵr chwarae, ni dderbyniodd unrhyw gymeradwyaeth na sylw am ei berfformiad.

Ni sylweddolodd neb ychwaith mai Joshua Bell, un o gerddorion mwyaf blaenllaw’r byd, oedd y feiolinydd. Yn ystod yr amser y bu yno chwaraeodd chwe darn o gerddoriaeth o waith y cerddor J.S. Bach ar feiolin a oedd yn costio 3.5 miliwn o ddoleri. Dau ddiwrnod ynghynt roedd wedi perfformio i lond neuadd gyngerdd yn Boston a’r tocynnau’n costio can doler yr un.

Mae’n stori wir – Joshua Bell oedd y feiolinydd fu’n chwarae yng ngorsaf Metro Washington DC fel rhan o arbrawf a drefnwyd gan y Washington Post i astudio canfyddiad a blaenoriaethau pobl ar adeg y Nadolig.

Mi fydd ein ffydd weithiau yn colli ei sbarc a’i egni, ei gyffro a’i afiaith, a’n hymlyniad yn ddim ond cadw arferiad a threfn, ac eto heb y dimensiwn ysbrydol hwnnw – heb yr Un hwnnw a ddaeth ddwy fil o flynyddoedd yn ôl ac sy’n dal i dreiddio i ganol ein sefyllfaoedd yn barhaus – y mae bywyd yn amddifad o bwrpas a thrywydd a nod. Oherwydd yr Un hwnnw a wisgodd gnawd ac a anwyd gynt ym Methlehem yw ffynhonnell y cyffro a gobaith y byd.

A dyna yw Neges y Nadolig yn ei hanfod. Dyna yw’r datguddiad – fod DUW WEDI DOD ac yn DAL I DDOD i’n hymyl, ac fe ddaw eto y Nadolig gwahanol hwn gan ein cyfareddu a’n cyffroi. ‘Tyrd Iesu i’n hymyl ac aros o hyd, i’m caru a’m gwylied trwy fwyf yn y byd …’ ‘Gadewch i ni fynd ar ein hunion a gweld yr hyn sydd wedi digwydd, y peth yr hysbysodd yr Arglwydd i ni amdano.’

Fy nghofion cynhesaf atoch ar drothwy Gŵyl y Geni, Nadolig Dedwydd, Bendithiol, Diogel i chwi i gyd,  Peter.

DARLLENIADAU: Mathew 1:18–23; 2:1–12; Luc 2: 1–20

GWEDDI: Arglwydd Iesu yn ein heiriolaeth deisyfwn arnat gofio’r anghenus a’r unig y Nadolig hwn. Y rhai sydd mewn afiechyd a gwendid, y rhai sy’n bryderus ac ofnus, y tlawd, y newynog a’r digartref. Gad iddynt brofi o wres dy gwmni a’th ymgeledd, dy gymorth a’th nerth.
Arglwydd Iesu. pâr i ni brofi o’r Bywyd hwnnw yr wyt ti yn ei gynnig – bywyd sy’n creu cyffro a chyfaredd, bywyd yn ei helaethrwydd, bywyd tragwyddol. Bendithia ni a’n hanwyliaid y Nadolig hwn a gad i’r munudau hyn gyfeirio’n taith o’r newydd i Fethlem er mwyn inni trwy lygaid ffydd ganfod yno yn ei grud Arglwydd arglwyddi yr holl fyd. Derbyn ni a chofleidia ni yn dy gariad. Amen.

GWEDDI’R ARGLWYDD

Pobol y Topie : Bont-goch Lives, Richard E. Huws

Hanes difyr dros 100 o ddynion a merched a wnaeth gyfraniad i fywyd cyfoethog un o gymunedau gogledd Ceredigion,  ac eraill a anwyd yn Bont-goch  ac a  wnaeth eu cyfraniad y tu hwnt i Geredigion, mewn mannau eraill yng Nghymru, neu Loegr, ac mewn nifer o wledydd tramor.

Yn eu plith mae arlunwyr, athrawon, awduron, beirdd, bonedd, cenhadon, crefftwyr, ffermwyr, gweinidogion ac offeiriaid, milwyr, mwynwyr a pheirianwyr mwyngloddio, a detholiad o gymeriadau gwledig sy’n cynnwys ambell ecsentrig. 

Mae’r awdur wedi byw yn Bont-goch ers bron ugain mlynedd. Cyn ei ymddeoliad bu’n Bennaeth Gwasanaethau Darllen ac Ymholiadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth. 

Testun dwyieithog (Cymraeg a Saesneg cyfochrog).  
168 pp. Clawr meddal /  168 pp. Paperback. 
Dyddiad Cyhoeddi: 9 Tachwedd 2020 / Publication date:  9 November 2020
Pris: £12-00 / Price: £12.00
ISBN: 978-1-5272-7577-5

Bydd y gyfrol ar gael mewn rhai siopau lleol, siopau llyfrau, ac ar wefan Cyngor Llyfrau Cymru www.gwales.com

The fascinating story of over 100 men and women who shaped the life of a small community in north Ceredigion whilst others left Ceredigion to make their contribution in other parts of Wales, England, and in a number of foreign countries. 

Persons noted include artists, authors, clergymen, craftsmen, farmers, gentry, miners and mining engineers, missionaries, poets, politicians, schoolteachers, soldiers and a selection of rural characters including the odd eccentric.

The author has lived in Bont-goch for nearly twenty years. Prior to his retirement he was Head of Reader & Enquiry Services at the National Library of Wales, Aberystwyth.

Bilingual (Welsh and English parallel text) 
168 pp. Clawr meddal /  168 pp. Paperback. 
Dyddiad Cyhoeddi: 9 Tachwedd 2020 / Publication date:  9 November 2020
Pris: £12-00 / Price: £12.00
ISBN: 978-1-5272-7577-5

The book will available in some local shops, bookshops, and on the Books Council of Wales website www.gwales.com

Geiriau i’n Cynnal: Cofio

Sul, 8fed Tachwedd, 2020
[Diolch i’r Parchg Peter Thomas]


GEIRIAU I’N CYNNAL ‘Cofio’

Anwyliaid yr Anwel,

Eleni, oherwydd lledaeniad haint Covid 19 a’r angen i ymgadw rhag cynnull mewn niferoedd, penderfynwyd rhoi heibio’r arfer mewn llawer man o gynnal gwasanaeth wrth gofebau rhyfel ar Sul y Cofio. Penderfynwyd yn hytrach gyflwyno digwyddiadau rhithiol dros y we ac ar deledu mewn ymgais i gofio ymdrech ac aberth y rhai a gollodd eu bywyd mewn dau ryfel byd ac mewn brwydrau eraill.

Mi fydd yr arfer o wisgo pabi coch ar got a gosod plethdorchau ar gofebau yn fynegiant o’r cofio hwnnw. 

Ni ddaw henaint i’w rhan hwy,
Fel i ninnau, a adawyd.
Ni ddwg oed iddynt ludded
Na’r blynyddoedd gollfarn mwy.
Pan elo’r haul i’w orwel
Ac yn y bore,
Ni a’u cofiwn hwy,
Ni a’u cofiwn hwy.

(efel. Cymraeg o eiriau Laurence Binyon)

Aeth canrif a mwy heibio bellach ers diwedd y rhyfel byd cyntaf – ac eto fe erys yr arfer o gofio.

Mi fydd cofio yn gyfrwng  i gysylltu digwyddiadau ddoe â’n byw heddiw ac yn ein galluogi i uniaethu â’u profiadau, a hynny oherwydd ein bod yn rhannu o’r un ddynoliaeth, ac o’r gwead dirgel, chwedl Waldo, ‘sy’n cydio pob dyn byw; cymod a chyflawn we, Myfi, Tydi. Efe …’

Ni chyfyngir y cofio hwnnw chwaith gan y rheidrwydd inni fod yno. Nid oes neb yn byw bellach a brofodd erchylltra brwydrau’r Liège, y Somme, Ypres a Passchendaele – bu farw Henry John Patch, y milwr olaf a frwydrodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, yn 111 oed ym mis Gorffennaf 2009, ac eto ar y Sul hwn ganrif a mwy wedi’r digwydd yr ydym yn dal i goffáu eu haberth hwy mewn tosturi a chydymdeimlad, yn dawel a dwys; fe barchwn ac anrhydeddwn eu coffadwriaeth.

Beth wnewch chi â’ch pabi coch wedi Sul y Cofio tybed? Fyddwch chi’n ei daflu i ffwrdd, neu yn ei gadw tan flwyddyn nesaf? Fyddwch chi’n ei osod mewn drôr ynghanol trangwns eraill a’i anghofio neu a fyddwch yn ei osod mewn lle amlwg a gweladwy? Ond, yn fwy penodol efallai, ga i holi – beth a wnawn ni â’n cofio wedi i Sul y Cofio fynd heibio?

Heddiw ar y Sul hwn, mi fydd llawer un yn cofio am aberth y rhai a gollodd eu bywyd o ganlyniad i gyflafan rhyfel ac yna ddydd Mercher mi fydd y cofio’n parhau gan fod yr 11eg Tachwedd yn Ddydd y Cofio. Am 11.00 o’r gloch ar y dyddiad hwnnw yn 1918 y daeth y Rhyfel Byd Cyntaf i ben. Ond beth am ddydd Iau a’r diwrnod wedyn – a fydd y cofio wedi gorffen wedyn? A fyddwn yn rhoi heibio ein cofio am flwyddyn arall fel a wnawn gyda’n trimins a’n haddurniadau ’Dolig ddeuddeg diwrnod wedi’r digwydd?

Mi ddylai’n cofio wneud gwahaniaeth i’r modd y byddwn yn byw ein bywydau wedi’r digwydd.

Ar gychwyn y nawdegau cyhoeddwyd cyfres o ysgrifau ar hanes Cymru o dan y teitl COF CENEDL ac yn ei ragymadrodd i’r gyfres y mae’r golygydd, yr Athro Geraint Jenkins, yn cyfeirio at yr elfennau nodedig hynny a gyfranna i’n bodolaeth fel cenedl. Hebddynt, meddai, ‘Nid oes gennym nac enw, na llais, na hawliau, nac aelodaeth ym mrawdoliaeth dynolryw; oherwydd o fewn y frawdoliaeth honno saif y cyfrifoldeb i ni hybu a diogelu’r gwerthoedd hynny sy’n esgor ar gariad, heddwch a chymod rhwng dyn a’i gyd-ddyn – y rhain yw seiliau gwareiddiad a gobaith pobloedd y byd.’

Mae Gair Duw yn ein hatgoffa’n gyson o’r angen i gofio. Y mae’r Hen Destament yn frith o gyfarwyddiadau i’r genedl gofio ymwneud Duw yn eu hanes ac am ei berthynas unigryw â hwy, ei ddarpariaeth a’i waredigaeth.

Yn y Deg Gorchymyn a dderbyniodd Moses gan Dduw ar fynydd Sinai y mae gofyn i’r genedl ‘gofio’r dydd Sabath i’w sancteiddio’ (Exodus 20:8) ac wrth inni gamu i Lyfr Deuteronomium cawn yno restr o’r gorchmynion yr oedd disgwyl i’r genedl eu cofio a’u dilyn: ‘Gofalwch na fyddwch yn anghofio’r Arglwydd eich Duw nac yn gwrthod cadw ei orchmynion …’(Deut. 8:11).

Y mae Llyfr y Pregethwr yn ein hannog ‘i gofio’r Creawdwr yn nyddiau ein hieuenctid, cyn i’r dyddiau blin ddod …’ (Preg.12:1).

Ac yna mae’r proffwyd Eseia yn cymell y genedl i ymgadw rhag loetran uwchben hen hanes ond i gofio fod y Duw sydd wedi darparu yn cyflawni pethau newydd yn barhaus (Eseia 43: 18–19).

Fel rhan o ddefod Gŵyl y Bara Croyw i gofio gwaredigaeth yr Aifft, y mae Moses yn gorchymyn: ‘Cofiwch y dydd hwn, sef y dydd y daethoch allan o’r Aifft, o dŷ caethiwed oherwydd â llaw nerthol y daeth yr Arglwydd â chwi oddi yno.’ (Exodus 13:3)  

Wrth inni droi i’r Testament Newydd wedyn gwelwn y cofio yn fynegiant o’n ffydd a’n hymddiriedaeth yn ein Harglwydd Iesu Grist. Mi fydd cofio ei aberth a’i fuddugoliaeth ar Galfaria yn ein hatgoffa taw ef a roes ei ddwylo pur ar led ac a wisgodd goron ddrain – trosom ni. Ar groesbren Calfaria y gwelwyd yr aberth eithaf – ym marwolaeth Iesu, ei ddioddefaint a’i goncwest ef ar angau a bedd, y mae inni waredigaeth a bywyd.

Yng nghyd-destun ein haddoliad mi fydd yr anghenraid i gofio yn elfen amlwg o’r digwydd. Mi fydd y weithred o dorri bara ac yfed y cwpan mewn cymun yn fynegiant o aberth Iesu Grist ac fe wnawn hyn ‘er cof amdano’.

Fe rydd Thomas Lewis, y gof o Dalyllychau, lais a mynegiant i’r cofio hwnnw yn ei emyn grymus:

Wrth gofio’i riddfannau’n yr ardd a’i chwys fel defnynnau o waed,
Aredig ar gefn oedd mor hardd, a’i daro â chleddyf ei Dad,
A’i arwain i Galfarî fryn a’i hoelio ar groesbren o’i fodd;
Pa dafod all dewi am hyn, pa galon mor galed na thodd?

Ynghanol pob argyfwng – ynghanol cwestiynau nad oes iddynt ateb a thristwch nad oes iddo ymwared – diolchwn fod inni ‘Ŵr dirmygedig sy’n gynefin â dolur – yr Hwn a gymerth ein gwendid ni ac a ddug ein doluriau ni’, sydd yno ynghanol pob adfyd a chaledi yn uniaethu â dioddefaint y byd, am iddo yn ei gariad anhraethol ein prynu ni i fywyd trwy ei waed.

‘Efe a archollwyd am ein camweddau ni, efe a ddrylliwyd am ein hanwireddau ni; cosbedigaeth ein heddwch ni oedd arno ef, a thrwy ei gleisiau ef yr iachawyd ni …’ 

Fy nghofion cynhesaf atoch i gyd, Peter

DARLLENIADAU: Eseia 53; 1Corinthiad 11 23-26

GWEDDI: Ar y Sul hwn, O Dad, cysegra di ein cofio a rho dy gymorth inni fyw mewn cymod a chariad â’n gilydd. Cofia am y rhai sy’n gorfod ymgodymu ynghanol sefyllfaoedd o wrthdaro a thrais, cysgoda trostynt ac estyn iddynt o’th gymorth a’th amddiffyn. Cyflwynwn i’th ofal y rhai hynny sydd â’u sefyllfaoedd yn fregus ac yn anodd, cylcha o’u cwmpas a dyro iddynt dy nerth a’th ymgeledd. Diolchwn, O Dad, y medri di gamu i’n hymyl yn ein hadfyd a’n siom, yn ein gwynfyd a’n gorfoledd gan rannu inni o’th dangnefedd a’th gariad. Helpa ni i ymddiried ynot o’r newydd a phwyso arnat am dy arweiniad. Yn enw Iesu Grist, Amen.

GWEDDI’R ARGLWYDD

Sul y Cofio : Remembrance Sunday

CYNGOR CYMUNED TREFEURIG COMMUNITY COUNCIL

Yn anffodus, oherwydd pandemig Covid-19 ni fydd Cyngor Cymuned Trefeurig yn trefnu gwasanaeth Sul y Cofio wrth y gofgolofn eleni.

Regrettably, due to the Covid-19 pandemic Trefeurig Community Council will not be organizing a Remembrance Service at the war memorial this year.

Delyth James
Cadeirydd Cyngor Cymuned Trefeurig
22.10.20